Τον Μάρτιο του 1826, μετά από έναν περίπου χρόνο στενής πολιορκίας και διαρκούς άμυνας, το Μεσολόγγι αποκλείστηκε εντελώς από τις τουρκοαιγυπτιακές δυνάμεις. Χωρίς πια τη δυνατότητα ανεφοδιασμού και μπροστά στον κίνδυνο να υποκύψουν στην πείνα, οι υπερασπιστές του αποφάσισαν να επιχειρήσουν Έξοδο από την πόλη, το βράδυ της 10ης προς 11η Απριλίου, μεταξύ Σαββάτου του Λαζάρου και Κυριακής των Βαΐων.
Φέτος, τιμάμε την επέτειο των 200 χρόνων από την ηρωική αυτή ιστορική στιγμή. Στην Ιστορική Βιβλιοθήκη φυλάσσονται σημαντικές εκδόσεις με ιστορικές πληροφορίες, μαρτυρίες των πρωταγωνιστών και λογοτεχνικά έργα εμπνευσμένα από τα γεγονότα.
Το Μεσολόγγι από την αρχή της Επανάστασης ήταν σημαντικό πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο. Πολύ σύντομα ορίστηκε έδρα της Διοίκησης της Δυτικής Ελλάδας. Ήδη από το 1823 είχε ξεκινήσει η λειτουργία τυπογραφείου, κυρίως για να καλύψει τις ανάγκες της Διοίκησης. Από το 1824 μέχρι και το 1826, εκδιδόταν και η πολιτική-πολεμική εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά». Ως προμετωπίδα έφερε το ρητό του Βενιαμίν Φραγκλίνου «Τα πλείω οφέλη τοις πλείοσι» και συντάκτης της ήταν ο φιλέλληνας Ελβετός γιατρός Ιωάννης Ιάκωβος Μάγερ (Johann Jacob Meyer).
Στο τυπογραφείο του Μεσολογγίου τυπώθηκε το 1825 για πρώτη φορά σε ελληνικό έδαφος ο «Ύμνος εις την την Ελευθερίαν» του Διονυσίου Σολωμού, στα ελληνικά και στα ιταλικά.
Ο Μάγερ μας άφησε και το Ημερολόγιον της πολιορκίας του Μεσολογγίου 1825-1826, που εκδόθηκε στην 100ή επέτειο από την Έξοδο με επιμέλεια του Γεωργίου Δροσίνη. Περιγράφει τα γεγονότα της πολιορκίας και τα συναισθήματα των υπερασπιστών της πόλης, σταματώντας σαράντα περίπου μέρες πριν την Έξοδο. Εκείνες τις μέρες, το τυπογραφείο καταστράφηκε από βομβαρδισμό. Και οι δύο τυπογράφοι του, ο Μάγερ και ο Δημήτριος Μεσθενεύς, σκοτώθηκαν κατά την Έξοδο.
Μια από τις σημαντικότερες και πλουσιότερες ιστορικές πηγές που διαθέτουμε για την πολιορκία και την Έξοδο του Μεσολογγίου είναι τα Ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των Ελλήνων, 1821-1833 του Νικολάου Κ. Κασομούλη που εκδόθηκε με επιμέλεια του Γιάννη Βλαχογιάννη μόλις το 1939-41. Παρουσιάζει με γλαφυρές λεπτομέρειες όχι μόνο τα στρατιωτικά και πολιτικά τεκταινόμενα, αλλά και προσωπικές μαρτυρίες και ανέκδοτα.
Ο Κασομούλης, αγωνιστής από τη Δυτική Μακεδονία, μετά την αποτυχία της επανάστασης του Ολύμπου κατέφυγε στη νότια Ελλάδα μαζί με τον καπετάνιο Στορνάρη, του οποίου ήταν και γραμματέας. Πολέμησε κατά την πολιορκία του Μεσολογγίου και κατά την Έξοδο.
Ο ίδιος κατέγραψε, καθ’ υπαγόρευση του προέδρου του συμβουλίου, Επισκόπου Ρωγών Ιωσήφ, την απόφαση/διακήρυξη της Εξόδου και διασώζει από μνήμης και ολόκληρο το κείμενό της, που ξεκινά:
«Εν ονόματι της Αγίας Τριάδος,
Βλέποντες τον εαυτόν μας, το στράτευμα και τους πολίτας εν γένει μικρούς και μεγάλους παρ’ ελπίδαν υστερημένους από όλα τα κατεπείγοντα αναγκαία της ζωής προ 40 ημέρας και ότι εκπληρώσαμεν τα χρέη μας ως πιστοί στρατιώται της πατρίδος εις την στενήν πολιορκίαν ταύτην και ότι, εάν μίαν ημέραν υπομείνωμεν περισσότερον, θέλομεν αποθάνει όρθιοι εις τους δρόμους όλοι. Θεωρούντες εκ του άλλου ότι μας εξέλιπεν κάθε ελπίς βοηθείας και προμηθείας, τόσον από την θάλασσαν καθώς και από την ξηράν ώστε να δυνηθώμεν να βαστάξωμεν, ενώ ευρισκόμεθα νικηταί του εχθρού, αποφασίσαμεν ομοφώνως: Η έξοδός μας να γίνη βράδυ εις τας δύο ώρας της νυκτός 10 Απριλίου, ημέρα Σάββατον και ξημερώνοντας των Βαΐων, κατά το εξής σχέδιον, ή έλθη ή δεν έλθη βοήθεια …»
Συγκλονισμένος από τα γεγονότα, ο Διονύσιος Σολωμός, που είχε και προσωπική εμπειρία καθώς από τη Ζάκυνθο άκουγε τον αντίλαλο των κανονιών, απαθανάτισε τη θυσία των αγωνιστών στο εξαιρετικά επιδραστικό έργο του «Ελεύθεροι πολιορκημένοι». Το έργο, που ο ποιητής δούλευε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, παρέμεινε ημιτελές και παραδόθηκε με τη μορφή τριών σχεδιασμάτων. Ωστόσο, με τον απαράμιλλο λυρισμό και τη δραματική ένταση των στίχων του, είναι ένα από τα σημαντικότερα αλλά και πιο γνωστά έργα της νεοελληνικής ποίησης.
